1. FRANCHISİNG SÖZLEŞMESİNİN KAVRAMI VE TANIMI
Fransızca kökenli yalın sözcük anlamı serbest bırakma olan franchise terimi bugünkü anlamını kazanana kadar uzun bir yol karetmiştir. Bu terimin anlamını kazanması yolundaki ilk adım 19. Yüzyılın sonlarına doğru ABD’ de sınai haklar üzerine verilen lisanslar aracılığı ile kurulan bir tür dağıtım yöntemine franchising adı verilmesiyle atılmıştır. Buna ilk önderlik eden kişilerden biri de kendisi tarafından bulunan coca-cola’ nın üretiminde kullanılan şurup karışımı ile ilgili olarak, şişeleme istasyonlarına lisans hakları tanıyan John S. Pemberton’dur[1].
Alman ve İsviçre hukuk doktrini uygulamasında franchise sözleşmesinin çeşitli şekillerde tanımlandığı görülür. Sözleşmenin tanımı konusunda ortaya çıkan bu farklılıklar esas itibariyle franchise sözleşmesinin kanunda düzenlenmemiş olması birçok türlerinin bulunması ve kapsamında çeşitli ekonomik ve hukuki ilişkinin yer almasından kaynaklanmaktadır[2].
Franchise sözleşmesi, ödemeyi üstlendiği bir bedel karşılığında, franchise verenin franchise alana, kendi imaj, isim, marka ve işareti altında, mevcut pazarlama ve organizasyon sistemlerini, ticari ve teknik deneyim ve bilgilerini kullanmak suretiyle mal ve hizmet edimlerinin satım ve sağlanmasına, pazar sürümlerinin artırılmasına ilişkin belirli bir iş konseptinden yararlanma hakkını sürekli olarak devretmeyi üstlendiği kendine özgü isimsiz bir sözleşmedir[3].
Yargıtay’a göre, “Franchise sözleşmesi, bir ürün veya hizmetin imtiyaz hakkına sahip tarafın belirli bir süre şart ve sınırlamalar dahilinde işin yönetim ve organizasyonuna ilişkin bilgi ve destek sağlamak suretiyle imtiyaz hakkına konu ticari işleri yürütmek üzere ikinci tarafa verdiği imtiyazdan doğan uzun dönemli ve sürekli bir iş ilişkileri bütününe dayanan, birbirinden bağımsız iki taraf arasında kurulan bir sözleşmedir. Franchise veren, sahip olduğu ve kalitesi kanıtlanmış olan başarılı bir markayı, ismi ve bunların satış, dağıtım veya işletme hakkını belirli bir bedel karşılığında franchise alana vermektedir.”[6]
Franchise sözleşmesi, franchise alanın ödemeyi üstlendiği bir ücret ve kendisine yararlanma hakkı devredilen sistemde üretilen ürün ve hizmetin sürüm, pazarlama ve satım alanını genişletme borçları karşılığında, franchise verenin, belirli bir bölgede veya yerde tekel halinde veya başkalarıyla birlikte kendisine, ticaret unvanı, işletme adı, markası, işaret, amblem ve sembolü altında belirli bir malı üretme veya satma ya da belirli bir hizmeti görme yetkisini vermeyi borçlandığı, karşılıklı borç doğuran sürekli, kendine özgü yapısı olan bir sözleşmedir. Bu sözleşme ile franchise veren, kendi işletmesiyle ilgili belirli bir mal veya hizmetin üretim, dağıtım, satım ve pazarlamasına ilişkin teknik ve ticari bilgi ve deneyimleri, organizasyon yöntemini, özellikle işletme ve pazarlama sistem ve anlayışını (konseptini) verme, işletme adının, firmasının (ticaret unvanının), amblem ve markasının kullanılması hakkını devretme yükümlülüğü altına girmektedir. Buna karşılık, franchise alan da sözleşme konusu şeyin, mal veya hizmetin üretilmesi, sürümü, satım ve pazarlanması için franchise veren tarafından geliştirilen anlayışa göre kendi ad ve hesabına hareket etmek, kararlaştırılan bedeli ödemekle yükümlüdür[8].
Franchise sözleşmesi, kanunlarda düzenlenmiş isimli sözleşmelerin unsurlarını içerebileceği gibi, isimsiz sözleşmelerin unsurlarını da içerebilir. Nitekim bu sözleşme genellikle satış, kira veya ürün kirası, hizmet, acenta, vekâlet, adi ortaklık gibi isimli sözleşmelerle, lisans, know-how ve tek satıcılık gibi isimsiz sözleşmelerin unsurlarını içermektedir. Franchise sözleşmesi, isimli ve isimsiz sözleşmelerin unsurlarından oluştuğu için niteliği itibariyle kendine özgü isimsiz bir sözleşmedir[9].
2.FRANCHİSİNG TÜRLERİ
2.1.Ürün Franchisingi-İşletme Franchisingi
Franchise sözleşmesinin ilk şartı, franchise verenin ürettiği malları, belirli bir bölgede satmak ve satım sonrasında gerekli servisi vermek için bir satıcı yani franchise alan ile sözleşme yapmaktır. Bu sözleşme uyarınca franchise alan hem malı satacak hem de satıştan sonra bu mallar için gerekli hizmeti sağlayacaktır. Franchise veren, ayrıca bir yandan kendi ticaret unvanını, işletme adını, markasını, amblemini kullanma hakkını franchise alanın kullanımına sunmak, diğer yandan da, franchise alanla yardımcılarının eğitilmesini sağlamakla da yükümlü olacaktır[10].
Ürün franchisinginin konusu, franchise verenin ad ve marka gibi sınai haklarının kullanılarak, franchise verenin mallarının sürümünün yapılmasıdır. Bu görüşü savunan yazarların bir kısmı ürün franchisinginin tek satıcılık sözleşmesiyle aynı anlama geldiğini ileri sürmektedir. Örneğin tek satıcılık sözleşmesinde olduğu gibi ürün franchisinginde de üretici satıcıya belirli bir bölgede sürümünü yapmak, satmak üzere sürekli olarak mal göndermeyi borçlanır. Aksini düşünen yazarlar ise ürün franchisinginde öncelikli olarak malların sürümünün değil, satım anlayışının verilmesidir [11].
İşletme franchisingin de franchise veren, ad, marka gibi bütün sınai hakların kullanılması da dahil olmak üzere, franchise alana birden çok edimden oluşan bir paket sunar, Söz konusu franchise paketi, işletmenin kuruluşu yanında, onun işletilmesiyle ilgili bütün hususları kapsar[12]. Yani işletme franchisinginin konusu sadece belli malların sürümünün, satımının yapılması değildir.
Doktrinde son zamanlarda yaygınlaşan bir görüşe göre ürün franchisinginde, esas itibariyle sadece bir veya birkaç malın sürümü amaçlanır. Bu ise tek satıcılık sistemiyle hemen hemen aynı anlama gelir. Bu nedenle Avrupa Hukukunda uzun zamandan beri uygulanmakta olan tek satıcılık sistemini, ürün franchisingi adı altında franchisingin bir alt türü olarak nitelemek gereksizdir[13].
2.2.Mal(Ürün)Franchisingi-Hizmet Franchisingi-Üretim Franchising
Bu ayrım franchising sözleşmesinin konusuna göre yapılan bir ayrımdır. Sözleşmenin konusunun belirli malların tüketiciye sürümünün yapılması olduğu hallerde, mal franchisinginden söz edilir. Mal franchisinginde mallar franchise alan tarafından üretilmez; franchise alan malları franchise veren veya franchise verenin belirleyeceği üçüncü kişilerden alır ve tüketicilere satar[14]. Mal franchisingin de sözleşmenin konusu sadece mal satımı değildir; bunun yanı sıra müşteriyi aydınlatma, açıklama ve onarım gibi hizmetlerin sunulması da sözleşmenin kapsamına dahildir[15].
Mal franchisingi, franchise verenden alınan malların tüketiciye satılmasını konu edindiğinden, tek satıcılık sistemiyle benzerlik göstermektedir. Bununla birlikte franchise alanların franchise sisteminde söz konusu olan sürüm, pazarlama, yönetim ve idare anlayışına sıkı bir şekilde bağımlı olması, franchise verenin franchise alanları işletmeyle ilgili her zaman ve her alanda kapsamlı olarak koruması ve yardım etmesi, franchise alanların franchise verene bir ücret ödemesi gibi unsurlar açısından bu iki sistem arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır[16].
Hizmet franchise sözleşmesinde ise franchise alan, franchise verenin ticaret unvanı, işletme adı ve markası altında; onun talimatlarına uygun olarak sözleşme konusu hizmeti sağlar. Sözleşmenin konusunun standartlaşmış hizmetlerin tüketiciye sunulması olduğu hallerde, hizmet franchisinginden söz edilir[17]. Hizmet franchise sözleşmelerine örnek olarak otelcilik, lokantacılık, fast-food işletmeciliği ve araba kiralama hizmetlerini gösterebiliriz. Ülkemizde görülen Hilton, Sheraton otelcilik, Avis araba kiralama hizmetleri, McDonald’s ise fast food işinde yapılmış olan başlıca hizmet franchise sözleşmesi örnekleridir[18].
Üretim franchise sözleşmesinde, franchise alan, franchise verenin talimatlarına göre, onun üreteceği malları kendisi üretir ve bunları onun markası altında satar. Avrupa Adalet Divanı da bu tür franchisingi üretim franchisingi olarak tanımlamıştır. Bu tür franchise sözleşmesinde her iki taraf da yani, hem franchise veren hem de franchise alan sanayicidir. Franchise alan sözleşme uyarınca franchise verenden aldığı yetkiye dayanarak sözleşme konusu malı, önce üretmekte, sonra da franchise verenin markası altında satmaktadır[19]. Meselâ ülkemizde Coca-Cola; Efes Pilsen, Tuborg vb. gibi mallar bu sözleşme türüne göre üretilip satılmaktadır. Üretim franchisinginde bir mamülün üretilerek veya işlenerek satımı söz konusu olduğundan, tek satıcılık sisteminden ayrılır. Zira tek satıcılık sisteminde malların üretimi hiçbir zaman söz konusu olmaz, sadece satımı yapılır[20].
2.3.Üretici Franchisingi-Perakendeci Franchisingi, Üretici Franchisingi-Toptancı Franchisingi ve Toptancı Franchisingi-Perakendeci Franchisingi
Tarafların bulunduğu ekonomik basamaklar esas alındığında, üretici ile perakendeci, üretici ile toptancı, toptancı ile perakendeci ve servis franchise vereni ile servis franchise alanı arasında yapılan franchising sözleşmeleri söz konusu olur.
Sözleşme, üretici olan franchise veren ile perakendeci franchise alan arasında kurulmuşsa, üretici ile perakendeci arasında yapılmış bir franchise sözleşmesinden söz edilir. Bu sözleşmede üretici perakendeci ile doğrudan ilişki içinde olup, aralarında herhangi bir aracı bulunmaz. Üretici franchise veren, ürettiği malları, franchise paketi çerçevesinde sürümünün yapılması amacıyla franchise alana gönderir. Bu halde franchise sözleşmesi tek satıcılık sözleşmesine benzemekle birlikte taraflar arasındaki işbirliğinin çok sıkı olması, franchise sözleşmesinde bulunan sıkı bir organizasyon ve kontrol sistemi, franchise alanın ödemekle yükümlü olduğu ücret açısından bu iki sözleşme arasında farklılıklar bulunmaktadır[21].
Sözleşme üretici franchise veren ile toptancı franchise alan arasında kurulmuş ise, bu takdirde üretici ile toptancı arasındaki franchise sözleşmesinden bahsedilir. Bu sözleşmede üretici franchise veren, ürettiği malların üretim şeklini, know how’unu, sırlarını, reçetelerini vb. hususları toptancı konumundaki franchise alana franchise paketi çerçevesinde verir. Franchise alan da, bu malları verilen talimatlara göre üretme ve perakendecilere satma yükümünü üstlenir[22].
Franchise veren toptancı ve franchise alan perakendeci ise, bu sözleşme toptancı ile perakendeci arasında yapılmış bir franchise sözleşmesi olarak ifade edilir. Uygulamada bu tür sözleşmeler genellikle bir ülkede bulunan büyük şirketlerin bir başka ülkedeki toptancı konumunda bulunan yavru şirketlerinin, franchise veren sıfatıyla bulunduğu ülkedeki perakendeciler ile franchise sözleşmesi kurması şeklinde gerçekleşir[23].
2.4.Kurucu Franchising-Dönüştürücü Franchising
Franchising sistemi, tamamen yeni başından beri franchising metodu uygulanarak kurulmuş olabileceği gibi; daha önce acente, tek satıcılık gibi başka bir sürüm metoduyla kurulmuş bir sistemin, franchising sistemine dönüştürülmesi ile de meydana gelebilir. Birinci halde kurucu, ikinci halde ise dönüştürücü franchisinginden söz edilir[24].
2.5.Yavru Şirket Franchisingi-Master Franchisingi
Franchise veren, franchise sözleşmesini doğrudan doğruya kendisi yapabileceği gibi bu konuda yavru şirketlerinden veya yabancı işletmelerden de yararlanabilir.
Franchise sözleşmeleri yapma konusunda yavru şirketten yararlanıldığı hallerde üçüncü kişilerle yapılan sözleşmelerde sözleşmenin tarafı gerçek franchise veren konumundaki ana şirket değil, üçüncü kişilerle sözleşmeleri bizzat yapan yavru şirkettir ve yavru şirket burada franchise veren sıfatını haizdir. Diğer bir ifadeyle yavru şirket, ana şirketle olan ilişkisinde franchise alan; üçüncü kişilerle olan ilişkisinde ise, franchise veren konumundadır. Üçüncü kişi franchise alanın kullanmaya yetkili olduğu işaretler de esas itibariyle yavru şirkete değil, gerçek franchise veren konumundaki ana şirkete aittir[25].
Franchise verenin franchise sözleşmeleri yapmak hususunda yabancı işletmelerden yararlandığı durumlarda ise master franchisinginden söz edilir. Master franchisinginde franchise alana, duruma göre bir ülkenin tamamında ya da bir bölgede franchise sistemini kurması, işletmesi ve üçüncü kişilerle kendi adına franchise sözleşmeleri yapması konusunda yetki verilir[26]. Master franchisingi alan asıl kurucu karşısında franchise alan üçüncü kişilerle yaptığı franchise sözleşmelerinde franchise veren konumundadır. Master franchisingi alan franchise sistemindeki işaretlerin sahibi değil sadece bu işaretleri kullanmaya ve sözleşme yaptığı üçüncü kişilere kullandırmaya yetkilidir.
2.6.Ulusal Franchising – Uluslar arası Franchising
Franchise sözleşmesinin bir ülke sınırları içerisinde yapılıp yapılmadığı esas alınarak yapılan bir ayrımdır. Franchise sözleşmesi bir ülke sınırları içerisinde yapılıyorsa ulusal franchising, iki ülke arasında yapılıyorsa uluslar arası franchisingden söz edilir[27].
2.7.Tabiiyet Franchisingi-Ortaklık Franchisingi
Martinek, franchisingi tarafların güç ve menfaat durumlarına göre, tabiiyet ve ortaklık franchisingi olarak da ikiye ayırır. Yazara göre, tabiiyet franchisinginde franchise alan, franchise veren tarafından yönetilen sistem çerçevesinde, onun tarafından tek taraflı olarak oluşturulan pazarlama anlayışına bağlı kalır ve böylece onun hizmetine girmiş olur. Tabiiyet franchisinginde, sistemin başı olan franchise veren ile onun ‘’uzanmış eli’’ konumundaki franchise alan arasında bir eşitlik ilişkisi değil, aksine ’’feodal monokratik’’ bir ilişki, altlık-üstlük ilişkisi bulunur[28].
Ortaklık franchisinginde ise, pazarlama anlayışının takip edilmesinde, geliştirilmesinde ve sistemin idaresinde, tabiiyet franchisinginin aksine, franchise verenin etkin bir rolü olmaksızın taraflar eşit yetkilere sahiptir.
Hakim görüş, franchisingin tabiiyet franchisingi ve ortaklık franchisingi olarak ikiye ayrılmasını kabul etmemekte ve ortaklık franchisingi kavramını reddetmektedir.
Sonuç olarak, Martinek’in yatığı tabiiyet franchisingi ve ortaklık franchisingi ayrımında, ortaklık franchisinginin, franchisingin yapısıyla bağdaşmadığını ve bu ayrım anlamında sadece tabiiyet franchisingini kabul edilebilir.
( Franchise sözleşmesi imzalamadan önce sözleşmeyi deneyimli bir Ankara Ticaret Avukatının incelemesi ve olası riskleri tespit etmesi önemlidir. )
KAYNAKÇA
[1] GÜRZUMAR, Osman Berat, Franchise Sözleşmeleri, İstanbul 1995, s.1
[2] GÜRZUMAR, s.2
[3] EREN, Fikret, İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri, Başkent Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi,C1, S1 2015, s.69
[4] KIRCA, s.15-16
[5] KIRCA, s.16
[6] EREN, ,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri” s.69
[7] KIRCA, s.16
[8] EREN, “İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri” s.71
[9] EREN, “İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri” s.71
[10] EREN,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri” s.76
[11] KIRCA, s.37
[12] ARVASİ, s.140
[13] KIRCA, s.37
[14] ARVASİ, s.141
[15] KIRCA, s.39
[16] KIRCA, s.39
[17]GÜRZUMAR, s.15
[18] EREN, “İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri” s.77
[19] EREN, “İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri”s.76
[20] KIRCA, s.40
[21] KIRCA, s.41
[22] KIRCA, s.41
[23] KIRCA, s.42
[24] GÜRZUMAR, s.3
[25] KIRCA, s.42
[26] KIRCA, s.43
[27] ARVASİ, s.141
[28] KIRCA, s.43
