Franchising sözleşmesi tam iki tarafa borç yükleyen bir sözleşmedir.Bunun bir sonucu olarak, bir tarafın borçları aynı zamanda diğer tarafın haklarıdır. Franchising sözleşmesinde aşağıda sayılmış olanlar dışında tarafların somut isteklerine göre, ilgili franchise sisteminin özelliklerine, faaliyette bulunulan sektöre, iş hacmine ve tarafların sözleşme ile üstlenmiş oldukları risklere göre çeşitli hak ve yükümlülükler öngörülebilir. Bunlara örnek olarak; teminat verme, işletmeyi sigorta ettirmek ya da sözleşmenin sona ermesi halinde kalan miktarların geri alınması gibi düzenlemeler gösterilebilir.[1]
I. FRANCHİSE VERENİN BORÇLARI
1.1.Sözleşme Öncesi Açıklama ve Aydınlatma Yükümlülüğü
Sözleşme görüşmeleri için biraraya gelen kişiler arasında bir güven ilişkisi kurulur. Bu dürüstlük kuralından kaynaklanan bir özen yükümlülüğüdür.[2] Buna göre, görüşmeler sırasında görüşmecilerin, sözleşmenin içeriği ve şartları hakkında birbirlerini aydınlatmaları ve dürüstlük kuralına uygun davranmaları gerekir.[3]
Franchising sözleşmesi taraflar arasında sürekli ve yoğun bir işbirliği kuran bir sözleşme olması sebebiyle sözleşme öncesi güven ilişkisi, bu ilişkiye girmek isteyenlerin birbirlerini aydınlatma yükümünü özenle yerine getirmelerini gerektirir.[4] Çünkü franchise alan, bu sözleşmeyle önemli yatırımlar ve masraflar yapmakta, franchise veren ise daha önce geliştirmiş olduğu sistemini franchise alana kullandırmakla sistemin başarısını adeta onun ellerine bırakmaktadır.
Sözleşme görüşmeleri sırasında taraflar sözleşmenin kurulmasında etkili olan konularda birbirlerine gerekli bilgileri vermek, aydınlatmak ve bu konularda özen göstermekle yükümlüdür. Franchising sözleşmesinde bilgi birikimine ve tecrübelere sahip olan taraf franchise verendir. Framchise verenin sahip olduğu franchising sistemine ilişkin bilgi tecrübeler, franchise alanın bilmediği ya da öngöremeyeceği ve onun sözleşmeye ilişkin kararını doğrudan etkileyecek niteliktedir. Bu yüzden sözleşme görüşmeleri evresinde franchise verenin her zaman aydınlatma ödevi vardır. Bu ödevin sınırını franchise alanın önünü görebilmesini ve o bilgilerle karar alabilmesini sağlayacak bilgi ve tecrübelerin verilmesi oluşturur. Ayrıca UFRAD’ın açıklık ilkeleri gereğince, franchise veren franchise alana açılış öncesi ve sonrası yapacağı tüm yardımlar, sağlayacağı hizmetler, franchise alanın franchise hakkını alması ve işletmeyi kurması için gerekli tüm yatırım miktarını, ödeme şeklini, ödeme zamanını ve yatırımın iade edilebilir kısmını açıklaması, Her franchise alandan aynı franchise ücreti alınıp alınmadığı, alınmıyorsa bu ücretin belirlenmesinde kullanılan yöntem ve formülün açıklanması gerekir.[5]Bununla birlikte franchise alanın da aydınlatma yükümlülüğü vardır. Özellikle franchising sözleşmesinde franchise alanın şahsi nitelikleri büyük önem taşıdığı için franchise alanın şahsına özgü konularda dürüstlük kuralı kapsamında franchise verenin sözleşmeye ilişkin kararına etki edecek hususlarda aydınlatma yükümlülüğü vardır.[6]
Sözleşme görüşmeleri sırasında kusurlu davranışı ile diğer tarafa zarar veren kimse, vermiş olduğu bu zararı culpa in contrahendo sorumluluğu uyarınca tazmin etmekle yükümlüdür.[7] Franchise verenin sistemin genel ekonomik durumu konusunda yaptığı açıklamalar ve sistem içindeki diğer franchise alanların ekonomik durumları hakkındaki verdiği karşılaştırmalı bilgiler gerçeğe uygun değilse, franchise alan zararının tazminini talep edebilir. Burada franchise veren kusurunun bulunmadığını TBK m.112’ye göre ispatlamalıdır.[8]Franchise veren franchise alanı kendisiyle sözleşme yapmak konusunda aldarmış, gerekli bilgileri kasden gizlemiş, aydınlatması gereken hususlarda susmuş ve bu hileli davranışlar ile sözleşme kurulmuşsa, irade sakatlığı hallerinden hile söz konusu olur.[9]Bu zararı franchise veren culpa in contrahendo sorumluluğu uyarınca tazmin etmekle yükümlüdür.
1.2.Gayri Maddi Malları Devir ve Teslim Yükümlülüğü
Franchise verenin ilgili franchising zincirinde yani pazarda müşteri gözünde tek bir görünüm oluşturabilmek amacıyla sahip olduğu gayri maddi malları franchise alanın kullanımına ve yararlanmasına sunması gerekir.[10] Söz konusu haklar, özellikle patent, marka, endüstriyel tasarım ve model gibi fikri haklar; franchise verenin ticaret ünvanı,işletme adı, tanıtıcı unsurları, know-how gibi maddi olmayan mallardır.[11]
1.3.Koruma ve Destekleme Yükümlülüğü
Franchise verenin, franchise alanın sürümünü arttırma borcunu yerine getirebilmesi için, franchise alanın işletmesinin kurulması, donanımı ve işletilmesinde ona yardım etmek, onu desteklemekle yükümlüdür.[1] Bu yükümlülük, asli edim yükümü içinde yer alır.[2] Franchise alan koruma ve destekleme borcunun gerektirdiği edimlerin her birini franchise verenden talep edebilir. Ayrıca franchise alan, sözleşmeye aykırıllık halinde tazminat isteyebileceği gibi(TBK m.112) bu durum sözleşmenin devamını kendisinden beklenemeyecek derecede çekilmez kılıyorsa sözleşmeyi haklı nedenle de derhal feshedebilir.[3]
Franchise alanı korumak için üstlendiği edimler, her franchise sözleşmesinde mutlaka bulunması gereken sınırlı sayıda edimler olmayıp, sözleşmenin özelliğine göre değişiklik gösteren ve zaman içinde de farklılaşabilen edimlerdir.[4]
Franchise verenin franchise alanı korumak ve desteklemek için yapması gerekenler arasında, işletme yerinin kurulacağı bölgeyi belirleyen analizler yapmak, işletme binasının kiralanması veya satın alınması konusunda yardımcı olmak, işletmenin donatımı için gerekli olan malzemelerin niteliklerini tespit etmek, işletmenin donatımı için gerekli olan malzemeleri temin etmek veya nereden temin edileceğini göstermek, finans kaynağı bulmada yardımcı olmak, işletmenin personelinde aranılacak özellikleri belirlemek, personel bulmada yardımcı olmak, işletmenin kurulması sırasında gerekli olan açılış reklamlarını yapmak. franchise sistemine özgü know-how’un aktarılması da yer almaktadır.[5]
Franchise veren, eğitim kurslarıyla franchise alanı ve personelini üretim, satım teknikleri, müşteri reklamları, personel seçimi ve idaresi, pazarlama, muhasebe ve kontrol mekanizmaları konusunda bilgilendirir.[6]
Franchise veren, sadece kurulma aşamasında değil, işletmenin devamı sırasında da franchise alanı ve personelini eğitmekle yükümlüdür. Eğitim kursları için gerekli araç gereç ve personel masraflarını franchise veren karşılar, buna karşılık bunlara katılmak için yapılan yolculuk, konaklama masrafları franchise alana aittir.[7]
Franchise veren, sistemin merkezinden bütün bier ülke çapında veya uluslararası düzeyde genel reklamları yaparak ve aynı zamanda bütün franchise birimlerinin yapılması gereken reklamlar için gerekli standartları belirleyerek, reklam malzemelerini hazırlayıp göndererek sistemin tanınmasını ve imajının korunmasını sağlar. Bu yükümlülüğü yerine getirmek için franchise veren, kitle iletişim araçlarıyla reklamlar yapar, özel reklam kampanyaları düzenler.[8] Yapacağı reklamlarda kullanması amacıyla franchise alana gerekli malzemeleri, satış katalogları ve prospektüsleri göndermek de franchise verenin koruma yükümlülüğünün bir gereğidir.
1.4.Teslim Yükümlülüğü
Mal franchisingi sürümü yapılacak malların, hizmet franchisinginde hizmetlerin sunumu için gerekli olan malzemelerin araç ve gereçlerin franchise veren tarafından sürekli olarak franchise alana gönderilmesi, teslim edilmesi yükümü her franchise sözleşmesinde bulunması gereken bir asli edim yükümlülüğü değildir.[9] Ancak kararlaştırılmışsa, franchise verenin böyle bir yükümlülüğü söz konusudur. Çünkü franchising sözleşmesinde önemli olan franchise verenin mallarının satılması değil, onun belirlediği kalite ve standarttaki mal ve hizmetlerin sürümünün sağlanmasıdır. Bu yüzden franchise alan aynı kalitedeki malları veya malzemeleri sistemin imajına zarar vermemek şartıyla üçüncü bir kişiden de alabilir.[10]
1.5.Belirli Bir Bölgede Franchising Sözleşmesi Kurulamaması ve Üçüncü Kişilere Mal Göndermemesi Yükümlülüğü
Sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olmak şartıyla, franchise veren, franchise alan için tahsis edilen belirli bir yer veya bölgede, üçüncü kişilerle franchise sözleşmesi kurmama borcu altına girebilir. Böyle bir durumda; franchise veren, kararlaştırılan yer veya bölgede, üçüncü kişilere franchise veremez. Ayrıca sürümü yapılan malları doğrudan bu bölgeye satmamakla yükümlü olur.[13]
Franchise sözleşmesinde tekel bölgesi kararlaştırılması ve bunun sonucu olarak franchise verenin bu bölgede üçüncü kişilerle franchise sözleşmesi yapmaması ve mal göndermemesi yükümü, franchise verenin asli borcu değildir.[14] Dolayısıyla bu tip kayıtların bulunmadığı franchise sözleşmeleri de bulunmaktadır. Franchise verenin franchise alana tekel bölgesi tanımasına ilişkin yükümlülüğü; ancak sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olduğu takdirde veya sözleşmenin yorumundan franchise verenin franchise alanı koruma yükümlülüğünün bir gereği olarak, dürüstlük kuralına göre çıkarılabiliyorsa söz konusu olur.
Franchise sözleşmesi, tekel bölgesine ilişkin hükümler içeriyorsa veya sözleşmenin yorumundan dürüstlük kuralı gereği böyle bir sonuç çıkıyorsa, franchise veren franchise alana tanınan bölgede üçüncü kişilerle franchise sözleşmesi kurmamak ve sürümü yapılan malları satmamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, hukuki niteliği itibarıyla franchise verenin franchise alanla rekabet etmemesi anlamında bir yapmama, kaçınma yükümlülüğüdür.[15]Franchise verenin bu borcuna aykırı davranması taraflar arasındaki sözleşme ilişkisinin devamını önemli ölçüde zorlaştırıyorsa, franchise alan sözleşmeyi önemli nedenle feshedebilir.
2.FRANCHİSE ALANIN BORÇLARI
2.1.Ücret Ödeme
Franchising sözleşmelerinde franchise alan, franchise sistemi kullanma ve franchise vereni destekleme yükümlülüğünün karşılığı olarak franchise verene ücret ödeme borcu vardır. Franchise alanın bedel ödeme borcu asli edim yükümlülüğüdür ve aynı zamanda franchise sözleşmesinin esaslı unsurlarından birisini oluşturur.[1]
Franchise alanın franchise verene ödediği ücret çeşitli şekillerde kararlaştırılabilir. Genellikle ücret, başlangıçta ödenen giriş ücreti, sözleşme yürürlüğe girdikten sonra ödenmeye başlanan dönemsel ücret ve reklam ücreti olmak üzere üçe ayrılır.[2]
Giriş ücreti, işletmenin kurulmasında yapılan masraf, hak ve maddi olmayan mallardan yararlanmanın devri, üretim, pazarlama ve sürüm yöntemlerine ilişkin know-how aktarımı karşılığında franchise alanın franchise verene ödediği bir bedeldir.[3] Bu bedel, sözleşme süresince bir kez başlangıçta ödenir. Franchise veren işletmenin başlangıcında franchise alana yardım yükümünü yerine getirmez, işletmenin donanımını, işletme bölgesinin yerini belirlemez ise, franchise alan başlangıç ücretini ödemeyebilir.[4]
Dönemsel ücret ise, franchise alanın cirosuna göre belirlenen ve periyodik olarak ödenen ücrettir.[5] Bu ücret, franchise verenin sürekli olarak destekleyip koruması, maddi olmayan malları kullandırıp bunlardan yararlandırması karşılığında ödenir. Franchise alanın ödemesi gereken ücretin belirlenmesinde, genellikle yıllık cirosunun belirli bir yüzdesi esas alınmaktadır. Sürekli ücretin belirlenmesi için, franchise veren gerekli hesaplamaları yapmakla yükümlüdür.[6]
Örneğin Mc Donald’s’ın bayilerinden Lara Gıda A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanı Tunç Öğel, “Her ay ciromuzun %4.5’ini reklam payı, %5’ini servis bedeli, %14’ünü ise lisans ücreti olarak Mc Donald’s’a ödüyoruz. Son bir yıl içinde istenilen lisans ücreti iki kez arttırılmıştır. Böylece geçen sene %8 olan lisans ücreti oranı %14’e çıktı. Böylece her ay ciromuzun %23.5’i direkt Mc Donald’s’a ödenmektedir” demiştir.[7]
Franchise alanın franchise verenin yaptığı genel reklam giderlerine katılma ücreti olarak ücret ya peşin olarak ya da ciro üzerinden belirli bir pay olarak ödenir.[8] Bunlardan başka, başlangıç dönemsel ve reklam ücretlerinden ayrı olarak, verilecek özel eğitim kursları ve diğer yardımlar için de ücret ödenmesi kararlaştırılabilir..[9] Bu bedeller, franchise verenin vermiş olduğu hizmetler dolayısıyla yaptığı masrafların karşılanmasına yöneliktir.
2.2.Mal ve Hizmetlerin Sürüm ve Satımını Sağlama ve Arttırma Yükümlülüğü
Franchise sözleşmesinin amacı, sözleşme konusu malların veya hizmetlerin üçüncü kişilere sürümünün yapılmasıdır. Bu amacı gerçekleştirmek için franchise-alan, kendi nam ve hesabına çalıştığı işletmesinde aktif faaliyet göstererek sürümü sağlamak ve artırmakla yükümlüdür.[10] Bu yükümlülük, franchise-alanın asli edim yükümlülüğüdür.[11] İlke olarak tacir konumunda olan franchise-alan, bu borcu kapsamında, basiretli bir tacirden beklenen tedbir ve öngörü çerçevesinde hareket etmeli, objektif özen kriterlerini yerine getirmelidir.[12]
Franchise-alan, sürümü sağlama ve artırma borcunu yerine getirmek için, sözleşme konusu malları satar, hizmetleri sunar, franchise verenin belirlediği ilke ve verdiği talimatlara göre işletmesini donatır, gerekli personeli temin eder, personelinin ve kendisinin ilgili konuda eğitilmesine izin verir, müşteri eğilimlerini ve gereksinimlerini belirlemek için piyasa araştırmaları yapar, bölgesel reklamları gerçekleştirir.[13] Mal franchisingi söz konusuysa, satımda aksaklık yaratmayacak şekilde işletmesinde yeterli malı bulundurur. Ancak franchise alan belirli bir ciroya ulaşmakla yükümlü değildir
Franchise alan bu yükümlülüğü çerçevesinde, sürümün artması için kendisinden basiretli bir tacir olarak beklenebilecek olan özeni göstermek zorundadır.[14] Basiretli bir tacir gibi davranma yükümü objektif bir özen ölçüsü getirmekte ve franchise alanın ticari işletmesi ile ilgili faaliyetlerde kendi yetenek ve imkânlarında ondan beklenebilecek özeni değil, aynı ticaret dalında faaliyet gösteren tedbirli, öngörülü bir tacirden beklenen özeni göstermesini gerekli kılmaktadır.[15]
a)Kendisine Sunulan Gayri Maddi Malları Kullanma Yükümlülüğü
Gayrimaddi malları kullanma yükümü franchise sözleşmesinin tipik bir esaslı unsurudur.[1] Bu yükümlülük, franchise-alanın sürümü artırmak için faaliyette bulunma borcunun bir uzantısı niteliğindedir. Franchise-alanın kendisine sunulan gayrimaddi malları kullanmaması, sistemin imajını tehlikeye düşürmekle birlikte, sürümün gereği gibi yapılamamasına ve franchise verenin zarara uğramasına neden olmaktadır[2]. Bu nedenle, sözleşmede açıkça kararlaştırılmamış olsa dahi bu yükümün varlığı kabul edilmektedir.
Franchise alan bu borcunu yerine getirmek için, franchise verenin işletme adını ve tanıtıcı işaretlerini işletmesinin görünür yerlerinde bulundurmalı, sürümünü yaptığı mallarda veya hizmetlerde franchise verenin markasını ve amblemini kullanmalıdır. Malların veya hizmetlerin üretimi ve hazırlanmasında sözleşme konusu know-how’dan yararlanmalı; hazırlandıktan sonra malların veya hizmetlerin üzerinde işletme adını, markayı ve sembolü bulundurmalıdır. Franchise verenin işletme adını kullanırken bunu ön plana çıkarmalı, kendi ticaret unvanını bunun arkasına gizlemelidir.[3]
Franchise-alanın, kendisine sunulan gayrimaddi malları kullanma borcuna aykırı davranması halinde, franchise-veren, uğradığı zararın tazminini talep edebileceği gibi, eğer bu davranış taraflar arasındaki güven ilişkisini önemli ölçüde sarsacak nitelikteyse -genellikle böyle kabul edilir-, sözleşmeyi haklı sebeple feshetme imkanına da sahip olur.[4]
b)Talimatlara Uyma ve Kontrollerine Katlanma Yükümlülüğü
Franchise alan, franchise sözleşmesine dayanarak yürüteceği sürümü destekleme faaliyetini, hem kendi kullanımına açılan üretim, işletme ve pazarlama sisteminin içerdiği, hem de franchise veren tarafından belirlenen ilkelere uyarak gerçekleştirme borcu altındadır.[5] Bu yükümlülüğün sözleşmede açıkça kararlaştırılmamış olsa bile varlığı kabul edilir.[6] Diğer taraftan franchise verenin verdiği talimatlar, franchise sisteminin yeknasanlığının ve sürümün sağlanmsıyla sınırlıdır. Franchise veren, franchise sözleşmesinin amacına aykırı talimat veremez ya da verdiği talimatı buna aykırı olarak değiştiremez.[7]
Franchise veren, franchise sisteminin başı olarak, piyasa hareketlerini, yenilikleri takip eden, franchise alanın sürümü nasıl yapması gerektiği konusunda ilkeleri belirleyen kişidir.Franchise veren, sistemin birliğini ve imaj bütünlüğünü sağlamak için gerekli olan bu ilkeleri genellikle işletme el kitabında ayrıntılı olarak belirler ve bu kitabı franchise sözleşmesinin kurulmasıyla birlikte franchise alana sunar.[8] Franchise alan ise, hem işletme kitabında yer alan kurallara hem de franchise verenin sonradan vereceği talimatlara uyar, franchise veren tarafından yapılacak denetlemelere katlanır.[9]
Franchise alan, franchise veren veya onun temsilcilerinin işletme yerine her zaman, önceden haber vermeden girmesine ve muhasebe defterleri ve diğer işletme belgelerini incelemesine izin vermelidir. Bazı franchise sözleşmelerinde franchise verenin bu kontrol hakkı belirli dönemlerle, örneğin yılın belli günleri ile sınırlandırılabilir.[10] Bunların yanında franchise veren franchise alanın kendisine sunduğu hesapları da denetleme hakkına sahiptir.
c)Sadakat Yükümlülüğü
Franchising sözleşmesi sürekli bir borç ilişkisi kurmakta, işlevi ve mahiyeti gereği de, taraflar arasında özel bir güven ilişkisine dayanmaktadır[11]. Franchise-alanın, sözleşme konusu mal veya hizmetin sürümünü yapma ve artırmak için faaliyetlerde bulunma ve bu amaç kapsamında, kendisine sunulan gayrimaddi malları kullanma şeklindeki asli yükümlülükleri, bir anlamda franchise-verenin pazardaki imajının geleceğinin franchise-alanın ellerine bırakılması sonucunu doğurmaktadır. Öte yandan franchise-alan da, kısa sayılamayacak bir süre için, ekonomik olarak franchise-verene bağımlı hale gelmektedir. Bu sonuçlar gözönünde bulundurulduğunda, sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olmasa dahi, bu yükümlülük doğar.[12]
Franchise alanın, franchise verenin menfaatlerini koruma ve ona sadakat gösterme borcuna ilişkin olarak; franchise alanın sözleşme süresi boyunca franchise verenle rekabet etmeme, bilgi verme, sır saklama, franchise sözleşmesinden doğan haklarını devredememe ve borçlarını bizzat yerine getirme yükümlülükleri de vardır.[13]
aa)Rekabet Etmeme
Franchise alan, sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olmasa bile, menfaatleri koruma ve sadakat borcunun bir sonucu olarak, sözleşme ilişkisi devam ettiği sürece, franchise-veren ile rekabet etmeme yükmü altındadır[14]. Rekabet etmeme yükümünden anlaşılması gereken: franchise-alanın, sözleşmeye konu mal veya hizmetlerin sürümünde, kendi kullanımına açılmış sistemi kullanmaksızın, bağımsız bir tacir olarak hareket etmemesi, sözleşme konusu mal veya hizmetlerle doğrudan veya dolaylı olarak rekabet halinde olan mal veya hizmetlerin sürümünü yapmaması, sürümünü yapan başka bir işletme için faailyet göstermemesidir[15].
Franchise alan, franchise verenin menfaatlerini koruma ve sadakat borcunun bir gereği olarak franchise verenle rekabet etmemekle yükümlüdür. Dolayısıyla franchise alanın kendisine sunulan franchise sistemindeki gayri maddi malları ve sisteme özgü know-how’ı kullanarak franchise verenle rekabet etmesi; diğer bir deyişle franchise sistemine girerek elde ettiği bilgi ve tecrübeleri sistem dışı mal veya hizmetlerin sürümü için kullanması, franchise verenin zararına bir davranış olur ve taraflar arasındaki güven ilişkisine ve dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eder.[16]
Franchise alanın rekabet etmeme borcuna aykırı davranması sözleşmeye aykırılık teşkil eder ve bu nedenle franchise veren uğradığı zararın tazminini talep edebilir (TBK m. 112). Franchise alanın bu davranışı nedeniyle sözleşmenin amacı tehlikeye düşüyor veya franchise verenin ihtarına rağmen franchise alan davranışını devam ettiriyorsa, franchise veren haklı sebeple sözleşmeyi feshedebilir.[17]
bb)Sır Saklama
Franchise alan, sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olmasa bile, menfaatleri koruma ve sadakat borcunun bir sonucu olarak, sır saklama yükümlülüğü altındadır. Bu borç, franchise-alanın sözleşme gereği vakıf kılındığı ve kullanma hakkı kazandığı gizli know-how ( fabrikasyon, işletme ve pazarlama sırları) açısından sözkonusudur.[18] Bununla birlikte, aksi sözleşmede kararlaştırılmadıkça veya somut ilişkinin şartları aksini gerektirmedikçe, franchise sistemi veya organizasyonuna ilişkin yahut franchise-verenin genel bilgi ve tecrübelerinden oluşan, açıklanmamasında franchise-verenin menfaati bulunan gizli olmayan know-how için de, sır saklama borcunun geçerli olduğu kabul edilmelidir.[19] Ancak bu bilgilerden maksat, gerek finansal gerekse zaman açısından hiçbir zahmet çekilmeksizin, ilgili branşta herkes tarafından elde edilebilecek bilgiler değildir.[20] Buradaki sır kavramından anlaşılması gereken, ne kitle iletişim araçlarıyla, ne de bir başka şekilde kamuya açıklanmamış bilgi ve olaylardır.[21]
Sır saklama borcuna riayet etmeyen franchise alan, TBK m.112 gereği sözleşmeye aykırılıktan dolayı sorumlu olur. Bir yan borç olmasına rağmen, kural olarak sır saklama borcunun ihlali, taraflar arasındaki güven ilişkisini derinden sarsacağından, franchise-veren bakımından haklı sebeple fesih imkanı doğurmalıdır.[22]
cc)Borçlarını Bizzat İfa Etmesi
Franchise alan, sözleşmeden doğan borçlarını bizzat ifa etmekle yükümlüdür. Zira taraflar arasında özel bir güven ilişkisi kuran franchise sözleşmesi, franchise alanın franchise verenin menfaatine hareket etmesini gerektirir ve franchise alanın kişiliğini ön plana çıkarır.[23]
Franchise alan, borçlarını yerine getirirken yardımcı kişiler kullanabilir.Yardımcı kişiler, franchise alanın denetim ve gözetimi altında, franchise alan adına ifada bulunur ve onların faaliyetlerinden franchise alan TBK m. 116’ya göre sorumludur. Ayrıca belirtmek gerekir ki, franchise alan yardımcı kişileri seçerken ve bu kişileri eğitirken franchise verenin belirlediği ilke ve direktiflere göre hareket etmelidir.[24
Franchise alan, sözleşmede açıkça kararlaştırılmadıkça veya bu konuda franchise verenin izin veya icazeti olmadıkça, franchise sözleşmesinden doğan borçlarının bir kısmını veya tamamını sözleşme ile üçüncü bir kişiye bırakamaz. (kıyasen, TBK m. 506/1)[25]
Bunun dışında, franchise-alanın, sözleşme ile franchise-verenden elde ettiği marka, patent, işletme adı, tescilsiz tanıtıcı işaretler ve know-how gibi sözleşmeden doğan haklarını üçüncü kişilere devretmesi de hükümsüzdür[26]. Onun know-how’ı üçüncü kişiye aktarması, zaten, aynı zamanda sır saklama borcuna da aykırılık teşkil eder.
Franchise-alanın bu borcuna aykırı hareket etmesi halinde, franchise-veren, sözleşmenin gereği gibi ifa edilmemesinden dolayı uğradığı zararın tazminini talep edebilecek, ayrıca, eğer aykırılık, taraflar arasındaki güven ilişkisini önemli ölçüde sarsıntıya uğratıyorsa, sözleşmeyi haklı sebeple feshetme imkanına sahip olacaktır.
dd)Bilgi ve Hesap Verme Yükümlülüğü
Franchise alan; mal miktarı, işletmenin cirosu, pazara yeni giren rakip mallar, pazardaki değişiklikler, fiyatlar arasındaki karşılaştırmalar, işletmenin gelişimi, sürümü artırıcı düzenlemeler, müşteri hizmetleri, reklamlar gibi işletme ile ilgili tüm bilgileri franchise verene bildirmek ve işletmenin cirosu ile ilgili hesapları vermekle yükümlüdür.[27] Bu yükümlülüğün sınırları belirlenirken, vekâlet ve acente sözleşmesine ilişkin kurallar, franchise sözleşmesinin özel şartları da göz önünde bulundurularak kıyasen uygulanabilir.[28]
Franchise alan bilgi verme yükümlülüğünü yerine getirmezse, franchise verenin bu nedenle uğradığı zararı tazmin etmelidir (TBK m. 510/2). Franchise alanın uzun süre bu yükümlülüğünü ihlal etmesi durumunda, franchise veren sözleşmeyi önemli nedenle feshedebilir.Ancak belirtmek gerekir ki, bilgi ve hesap verme yükümlülüğünün her ihlali, sözleşmenin feshini gerektirecek derecede önemli sebep sayılmayabilir. Sözleşmenin önemli sebeple feshi için, bu ihlallerin taraflar arasındaki güven ilişkisini sarsacak derecede olması gerekmektedir..[29]
d)Malları ve Gerekli Malzemeleri Franchise Verenden Alma Yükümlülüğü
Franchising sözleşmelerinde, franchise alanın sözleşme konusu malları ve hizmetlerin sunumu için gerekli olan malları ve malzemeleri franchise verenden veya onun göstereceği üçüncü kişilerden almasına ilişkin yükümlülük öngörülebilir.[30] Ancak sözleşmede kararlaştırılmadığı hallerde franchise alanın malları ve gerekli malzemeleri franchise verenden veya onun belirleyeceği kişilerden alma yükümlülüğü bulunmamaktadır.[31] Doktrinde bunun aksi görüşte olan yazarlar vardır. Nitekim franchising sözleşmesi ile franchise alanın belli kalite ve standarttaki malların sürümünü gerçekleştirilirken de sistemin imajını koruması amaçlanır. Franchise alanın mal ve hizmetlerin sürümünü gerçekleştirdiği ve sistemin imajını koruduğu sürece malları nereden ve kimden aldığının önemi bulunmamaktadır.
Ancak, öyle bazı mallar veya malzemeler olabilir ki, franchise sözleşmesinde aranan kalite ve standart, ancak bunların franchise-verenden temin edilmesi halinde gerçekleşebilir. Bu hallerde, sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olmasa dahi, franchise-alan gereken mal veya malzemeleri franchise-verenden almakla yükümlüdür.[32] Bazı franchise sözleşmelerinde, franchise-alanın sürümünü yapacağı tüm malları ve gerekli malzemeleri franchise-verenden alması, hatta belirli dönemlerde asgari miktarda alması kararlaştırılabilir. Buna benzer kayıtlar, franchise-alanın ekonomik konulardaki iradesini tamamen ortadan kaldıracak nitelikte olduğu hallerde, sözleşme ile kişilik hakları ve ahlak kuralları ihlal edilmiş olacağından, sözleşme geçersiz olacaktır.[33]
Franchise-verenin bu yükümlülüğüne uymaması halinde TBK m.112 kapsamında sorumluluğu doğar ve franchise-veren, sözleşmeyi haklı sebeple feshetme imkanına sahip olur. Yargıtay’ın 2003 tarihli kararına konu olan bir olayda, franchise sözleşmesi imzalayan taraflardan davalı, sözleşme uyarınca, pide üretiminde kullanacağı malzemeyi franchise-verenden temin etmesi gerekirken, bu borcuna aykırı davranmış ve davacının ihtarına rağmen aykırılık giderilmeyince sözleşme davacı tarafından feshedilmiştir. İlk derece mahkemesinin, davacının akdi fesihte haklı olduğu gerekçesiyle davayı kabul etmesi üzerine Yargıtay, sözleşmenin ilgili hükmünde belirtilen iki aylık aykırılığın giderilmesi için bekleme süresine davacı tarafından riayet edilmediği gerekçesiyle ilk derece mahkemesinin kararını bozmuştur.[34]
KAYNAKÇA
[1] ULAŞ, Dilber, “Bir Pazarlama ve Dağıtım Yöntemi Olarak Franchising Sistemi”, Nobel Yayncılık, Ankara, 1999, s.102; DEVELİOĞLU, Murat, “Franchising Sözleşmesi”, İstanbul., 2010, s.26; KOÇ, s.58; ARVASİ, s.147; GÜRZUMAR, s.15, GÜÇ,s87 [2]EREN,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri”, s.81; KIRCA, s. 145 [3]AYATA, s.101; EREN,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri”, s.82; KIRCA, s. 145; [4]ŞİMŞEK, s.182; AYATA, s.102 [5]EREN, s.82; KIRCA s.147 [6]AYATA, s.102; KIRCA, s.147 [7]31 Mayıs 2001 tarihli Dünya Gazetesi [8] DEVELİOĞLU, s.27; EREN, s.82 [9] KIRCA, s.147; ŞİMŞEK, s.184 [10] EREN,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri”, s.81; KIRCA, s. 148; DEVELİOĞLU, s.27; [11] GÜRZUMAR s.12 [12] KOÇ, s.57; GÜÇ, s.85; KIRCA, s.150 [13] DEVELİOĞLU, s.28; KIRCA, s.149 [14] GÜÇ, s.85 [15] AYATA, s.94
