Franchising sözleşmeleri, taraflar arasında uzun vadeli ticari işbirliklerini düzenleyen hukuki metinlerdir. Ancak her sözleşme gibi franchising sözleşmeleri de belirli koşullar altında sona erebilir. Franchising sözleşmesinin sona ermesi, tarafların haklarını korumak ve olası ihtilafları önlemek açısından önemlidir. Bu yazımızda, franchising sözleşmesi nasıl sona erer, hangi durumlarda fesih mümkündür ve sürecin hukuki sonuçları nelerdir, Ankara ticaret avukatı perspektifiyle detaylı olarak ele alınacaktır.
1.Sözleşmenin Sona Erdiren Olağan Sebepler Nelerdir
1.1.Belirli Sürenin Dolması
Franchising sözleşmesinde, belirli bir süre kararlaştırılmışsa, kural olarak belirlenen sürenin bitmesiyle sözleşme kendiliğinden sona erer. Belirlenen bu sürenin sonunda, tarafların ayrıca irade beyanında bulunmalarına, mahkeme kararına ya da herhangi bir hukuki işleme gerek yoktur.[1] Belirli süreli sözleşmeler olağan fesih yoluyla sona erdirilemez. Bunlar, sürenin dolmasından önce ancak olağanüstü fesih ile sona erdirilebilirler. Ancak taraflar, belili süreli sözleşmelerde de olağan feshi açıkça sona erme sebebi olarak kararlaştırabilirler.[2]
Uygulamadaki franchise sözleşmeleri, çoğunlukla, bir asgari süre için akdedilmekte ve bir uzatma kaydı içermektedir. Bu uzatma kaydına göre, asgari sürenin dolmasıyla sözleşme belirli bir süre için uzatılmış olur. Sözleşmede uzatma süresi belirlenmemiş veya sözleşmenin sona ermesine rağmen taraflar ilişkiye devam ediyorsa belirsiz bir süre için uzamış olur.[3] Burada tarafların ilişkiyi sürdürmeleri uzatma iradelerine karine teşkil eder.[4]
1.2.Olağan Fesih
Olağan fesih, ifa edilmekte olan bir sürekli borç ilişkisinin taraflardan biri tarafından, bir sebebe dayanmaya gerek olmaksızın tek taraflı varması gerekli irade beyanıyla ileriye etkili olarak sona erdirilmesidir. Kural olarak olağan fesih, belirli süreli sözleşmelerde değil, belirsiz süreli sözleşmelerde söz konusu olur. Ancak belirsiz süreli franchise sözleşmelerinde, olağan fesih hakkının nasıl kullanılacağı konusunda herhangi bir kayıt bulunmaması durumunda, fesih süresi ve fesih zamanının nasıl tayin edileceği konusunda doktrinde tartışmalıdır.
Franchise sözleşmesi sıkı bir güven ve işbirliği ilişkisine dayalıdır. Franchise veren ve franchise alan arasında yoğun bir bağımlılık söz konusudur. İlişkinin aniden veya fesih beyanından çok kısa bir süre sonra sona ermesi özellikle franchise alanı, işletmesini başka bir faaliyete yönlendirmek noktasında büyük zorluklar yaşatacaktır. Ayrıca franchise alan, ilişkiye girerken karşı tarafın işletmesi için yapmış olduğu yatırımı ilişkiden çıkarken amorti edebilmek isteyecektir. Franchise veren açısından ise yeni bir franchise alan bulma ve onu kendi sistemine entegre etme noktasında zorluklar söz konusu olacaktır.[5] Bu yüzden bizim de katıldığımız görüşe göre, taraflar sözleşmede açıkça fesih süresini belirlememişlerse, bu süre TBK m.640/1’e kıyasen 6 ay olmalıdır.[6] Belirsiz süreli franchise sözleşmesi, olağan fesih yoluyla, irade beyanının karşı tarafın hakimiyet alanına ulaştığı andan değil, 6 aylık sürenin dolmasıyla sona erer.[7]
Altı aylık fesih süresi hem franchise alan hem de franchise veren için geçerlidir.[8] Tarafların olağan fesih hakkını kullanmaları dürüstlük kuralına aykırı olmamalıdır. Her hak gibi franchising sözleşmesini olağan fesih ile sona erdirme hakkı da dürüstlük kuralına aykırı olarak kullanılamaz. Franchise sözleşmesinin traflar arasında yoğun bir güven ve sürekli borç ilişkisi kuran bir sözleşme olması ve dürüstlük kuralı tarafların birbirlerinin menfaatini gözetmelerini ve keyfi davranışlarda bulunmamalarını gerektirir.[9]
2.Sözleşmeyi Sona Erdiren Olağanüstü Sebepler
2.1.Olağanüstü Fesih
Olağanüstü fesih, belirli veya belirsiz süreli sürekli borç ilişkilerinin taraflardan biri tarafından vaktinden önce ileriye etkili olarak sona erdirilmesidir.[10] Böylece haklı bir sebep mevcut olduğu takdirde sözleşme ilişkisi derhal sona erdirilebilecektir. Olağanüstü fesih hakkının, sözleşme ile tarafların elinden alınması mümkün değildir.[11]
Franchising sözleşmesi, sürekli borç ilişkisi kuran bir sözleşme olarak,haklı nedenlere dayanılarak olağanüstü fesih yoluyla sona erdirilebilir. Franchise sözleşmelerinin büyük bir çoğunluğu, olağanüstü fesih hakkına ve nedenlerine ilişkin kayıtlar içermektedir. Bu bağlamda, ya bir genel kural içinde genel olarak haklı nedenlerden bahsedilmekte ve neyin haklı neden olup olmadığının tespiti somut olaya bırakılmakta, ya da bunun yanı sıra haklı neden olarak, bazı durumlar örnekseyici bir sayım içerisinde zikredilmektedir. Bu durumlara ise, yine ya genel olarak, ya da örnekseyici bir sayımla zikredilen sözleşmeye aykırılık halleri[12], franchise-alanın mala karşı işlenen herhangi bir suçtan hüküm giymiş olması, belli bir süre içerisinde kararlaştırılan ciroya ulaşılamamış olması vb. örnek olarak gösterilebilir.[13]
Sözleşmenin olağanüstü feshine olanak veren bir haklı nedenin somut olaydaki uyuşmazlıkta mevcut olup olmadığına, takdir yetkisi çerçevesinde hakim karar verecektir.[14] Ayrıca, olağanüstü yolla derhal fesih hakkının, hak sahibi tarafından feshe neden olan olayın anlaşılmasından itibaren makul bir süre içerisinde kullanılması gerektiği de, iyi niyet ve dürüstlük kuralından ve hakkın kötüye kullanılması yasağı gereğince, açıktır.[15]Makul sürenin uzunluğu ise, elbette, her somut olayda, o olayın özgün şartlarına göre belirlenecektir.
Sözleşmenin olağanüstü feshi için karşı tarafın kusurlu olması şart değildir. Sözleşmeye devam etmeyi, taraflardan biri için çekilmez kılan bir sebebe dayanmak yeterlidir. Meselâ uzun süreli ekonomik verimsizlik hali, tarafların kusuru olmaksızın oluşan önemli bir sebeptir.[16]
Haklı sebeple feshedilen bir franchising sözleşmesinde sebebin haklı olmadığı tespit edilirse ve fesheden tarafın her halükarda sözleşme ile bağlı olmak istemediği ve sözleşmenin devamının her iki taraf için de yararlı olmayacağı anlaşılıyorsa, ki bu durum yoğun bir güven ilişkisi kuran franchising sözleşmesinde genellikle böyle anlaşılır, olağanüstü fesih beyanı, olağan fesih beyanı olarak kabul edilebilir.[17]
2.2.Ölüm, Ehliyet Kaybı ve İflas
Karşılıklı güven ilişkisine dayanan ve özellikle franchise-alanın şahsi niteliklerinin büyük önem taşıdığı franchise sözleşmesinde de, franchise-alanın ölümü veya ehliyetini kaybetmesi, aksi kararlaştırılmamışsa, sözleşmenin kendiliğinden sona ermesine yol açmalıdır.[18] Buna karşın, franchise-verenin bir gerçek kişi olması durumunda, eğer kendisinin kişisel nitelikleri değil de, yalnızca, sahip olduğu üretim, işletme ve pazarlama sistemi karşı taraf açısından önem taşıyorsa (ki çoğu olayda durum bu olabilir) ve ayrıca halefleri de aynı sistemle etkinliği devam ettirmek istiyorlarsa, onun ölümü yine aksi taraflarca kararlaştırılmamışsa sözleşmenin sona ermesine sebep olmamalıdır.[19](kıyasen TBK m.513) Bunun zıt anlamıyla ifade etmek gerekirse, franchise-verenin kişisel nitelik ve yeteneklerinin de ağır bastığı franchise sözleşmeleri, aksi taraflarca kararlaştırılmamışsa, onun ölümüyle sona erer. Keza aynı sonuçlar, franchise-verenin ehliyetinin kaybı açısından da geçerlidir. Öte yandan, franchise-alanın veya franchise-verenin iflası da, sözleşmenin kendiliğinden sona ermesine yol açan bir neden olarak kabul edilmelidir.[20]
Sonuç olarak, franchising sözleşmesinin sona ermesi, sözleşmede belirtilen şartlar ve hukuki kurallar çerçevesinde gerçekleşir. Sözleşmenin feshi sürecinde tarafların haklarının korunması ve olası ihtilafların önlenmesi için deneyimli bir Ankara ticaret avukatı desteği almak önemlidir. Profesyonel danışmanlık ile franchising sözleşmesinin sona erme süreci doğru şekilde yönetilebilir ve taraflar için olası hukuki riskler minimize edilebilir.
KAYNAKÇA
[1] ŞİMŞEK, s.220; GÜRZUMAR, s.169;
[2] EREN,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri”, s.84, dn.47; ARVASİ, s.150
[3] KOÇ, s. 59; GÜÇ, s.90; DEVELİOĞLU, s.39
[4] KIRCA, s.172
[5] GÜÇ, s.91 AYATA, s.118, KOÇ, s.60
[6] EREN,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri”, s.84; KIRCA, s.186
[7] EREN,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri”, s.84; ŞİMŞEK, s.232
[8] GÜRZUMAR, s.171
[9] KIRCA, s. 179
[10] DEVELİOĞLU, s.41; KOÇ, s.60
[11] GÜRZUMAR, s.172
[12] 19. HD., 25.06.2001 tarihli, 2001/819 E., 2001/4917 K.: “Franchise veren ürüne, hizmete veya bilgi birikimine ve bunlara ait denenmiş kalitesi kanıtlanmış ve başarılı bir markaya, isme sahip ve bunların satış, dağıtım veya işletme hakkını belirli bir bedel karşılığı veren taraftır. Franchise veren isim, marka ve diğer ayırdedici özelliklerinin sahibi olmalı veya yasal olarak kullanım hakkına sahip bulunmalıdır. Ayrıca tescili tüm ticari marka, logo, sembol, ve isimler ile ilgili tüm bilgileri Franchise alana vermesi gereklidir. Eğer herhangi bir hususta hukuki bir problem varsa bu yön ayrıca açıklanmalı ve Franchise veren o konularda taraf olduğu tüm hukuki davaları Franchise alana bildirmelidir. Somut olayda davalı firmanın Franchising sözleşmesine konu “”Link”” unvanının sahibi olmadığı kesinleşen ( İstanbul ikinci Asliye Ticaret Mahkemesi ) nin 1991/776 Esas, 1993/557 karar sayılı 4.5.1993 tarihli kararı ile sabit iken, bu unvanı kullanarak ve anılan kararın kesinleşmesinden sonra, davacıyı bu durumdan haberdar etmeden 27.11.1994 tarihinde ön protokol başlıklı Franchising sözleşmesini ve diğer sözleşmeleri yapmış olduğu anlaşılmaktadır. Bundan sonra davalının 23.3.1995 tarihli yazısı ile “”Link”” unvanının “”İnter Link”” olduğunu bildirip akdin devamını istemesi karşısında davacının, buna itiraz ederek akti fesih etmesinin haklı nedene dayandığının kabulü gerekir
[13] GÜÇ, s.93
[14] EREN,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri”, s.85
[15] GÜRZUMAR, s.173; KIRCA,s.185
[16] EREN,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri”, s.8
[17] KIRCA, s.185
[18] EREN,“İsimsiz Bazı Sözleşme Türleri”, s.85; KIRCA, s.186; GÜÇ, s.93
[19] GÜRZUMAR, s.175
[20] ŞİMŞEK, s.225; AYATA, s.116
